Orientacja na przyszłość pamięci

konstruktywnej: hipnoza

terapeutyczna i psychoterapia

krótkoterminowa w perspektywie

ewolucyjnej

Ernest L. Rossi, Ph.D.

Roxanna Erickson-Klein, Ph.D.

Kathryn L. Rossi, Ph.D.

Tytuł oryginału

The Future Orientation ofConstructive Memory:

An Evolutionary Perspective on Therapeutic Hypnosis and Brief

Psychotherapy

Źródło

American Journal ofClinical Hypnosis 50:4

Redakcja

Jan Dyba

Korekta językowa

Daria Będkowska

Copyright © 2008 Ernest L. Rossi

Copyright © for the Polish edition by

The Psycho-Social Genomic & Consciousness Research Institute of Malopolska

2014

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością został

powołany w 2014 roku w celu popularyzacji wiedzy z zakresu nowoczesnej neuronauki

psychoterapi , hipnozy terapeutycznej i rehabilitacji. Zapraszamy wszystkich

zainteresowanych do dyskusji i wymiany poglądów. Jesteśmy otwarci na różne formy

współpracy zmierzające do popularyzacji podejścia terapeutycznego doktora Ernesta

Rossiego.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością został

oficjalnie zatwierdzony i jest wspierany przez doktora Eresta L. Rossiego.

Więcej informacji na stronie: www.jandyba.pl

Orientacja na przyszłość pamięci

konstruktywnej: hipnoza terapeutyczna

i psychoterapia krótkoterminowa w

perspektywie ewolucyjnej

Ernest L. Rossi, Ph.D.

Roxanna Erickson-Klein, Ph.D.

Kathryn L. Rossi, Ph.D.

Tłumaczenie

Jan Dyba

Abstrakt

Korekta

W niniejszej pracy zgłębiamy nowe rozróżnienie pomiędzy

Daria Będkowska

badanym obecnie przez neuronaukę zorientowanym na

przyszłość systemem pamięci prospektywnej a zorientowanym na

przeszłość systemem pamięci retrospektywnej, które jest

oryginalnym fundamentem teoretycznym terapeutycznej hipnozy,

klasycznej psychoanalizy oraz psychoterapi . Następnie

dokonujemy uogólnienia obecnej ewolucyjnej teori snu i śnienia,

skupiającej się na zorientowanym na przyszłość systemie pamięci

prospektywnej, w celu konceptualizowania nowej ewolucyjnej

perspektywy na hipnozę terapeutyczną oraz psychoterapię

krótkoterminową. Zgodnie z implikacjami badań obecnej

neuronauki zależna od aktywacji ekspresja genu oraz

plastyczność mózgu są psychobiologicznymi podstawami

zachowań adaptacyjnych, świadomości oraz kreatywności w

życiu codziennym jak i w psychoterapi . Rozważania

podsumowujemy studium przypadku, które ilustruje, jak

perspektywa ewolucyjna może zostać wykorzystana w celu

szybkiego rozwiązania problemów, z występującą w przeszłości

prokrastynacją w szkole, tak aby umożliwić obecny i przyszły

sukces akademicki.

Słowa kluczowe: Plastyczność mózgu, świadomość, kreatywność, ewolucja, ekspresja

genu, pamięć konstruktywna, sugestia permisywna.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością

więcej na: www.jandyba.pl

Ewolucyjna teoria hipnozy terapeutycznej

Od 200 lat badacze hipnozy zgłębiali pamięć poprzez studia skupiające się tradycyjnie na jej roli w zachowaniu i odtwarzaniu przeszłości. Badacze zajmujący się neuronauką z

drugiej strony, dokumentują w jaki sposób niektóre mózgowe systemy pamięci i uczenia

się są znacznie lepiej zorientowane na zgłębianie przyszłych możliwości w życiu, niż na podtrzymywanie wiarygodnych zapisków z przeszłości (Daudi i Carruthers; 2005;

Mil er, 2007). Schacter i Addis (2007) przykładowo podkreślają, że wspomnienia nie są

dokładnymi replikami przeszłości. Co więcej, tworzenie takich dokładnych śladów

przeszłości nie byłoby najlepszą strategią dla adaptacyjnych zachowań w przyszłości.

Dostarczają oni dowodów wspierających nową konstruktywną teorię tego, jak

wspomnienia mogą podlegać reorganizacji w nowe scenariusze służące obecnym i

przyszłym zachowaniom adaptacyjnym. To rekonstrukcyjne podejście jest podstawą

ramy teoretycznej „pamięć-przewidywanie” wykorzystującej sześciowarstwową ludzką

korę nową, która odgrywa istotną rolę w ewolucji inteligencji, kreatywności oraz

tworzeniu inteligentnych maszyn (Hawkins i Blakeslee, 2004).

Postulujemy obecnie, aby orientację w przyszłość mózgowego systemu adaptacyjnej i

konstruktywnej pamięci, (która jest komplementarna z funkcją pamięci utrzymywania

zapisków z przeszłości) postrzegać jako ważny element dla uruchamiania bieżącego

rozwiązywania problemów w hipnozie terapeutycznej i psychoterapi . Historyczna

hipnoza i klasyczna psychoanaliza próbowały wykorzystać funkcję pamięci

podtrzymywania zapisków z przeszłości oraz ich wydobywania, aby dowieść swojej

przyczynowej skuteczności w psychoterapi i leczeniu. Jak jednak wskazuje Schacter

(2001) i wielu innych (Dudai i Carruthers, 2005; Jamieson, 2007) 100 lat badań, jak

również potocznego doświadczenia w ramach prawoznawstwa, dostarcza potężnych

wątpliwości co do zasadności postrzegania pamięciowej funkcji podtrzymywania przeszłym

wspomnień, jako czynnika mającego znaczenie przyczynowe dla zdrowia psychicznego.

Jakie z drugiej strony byłyby zasadnicze mechanizmy mózgowego/behawioralnego systemu

orientacji w przyszłość pamięci konstruktywnej, które proponujemy wykorzystać w hipnozie terapeutycznej? Czy ta orientacja w przyszłość pamięci mogłaby dostarczyć skrótu

prowadzącego do psychoterapi krótkoterminowej? Czy facylitacja pamięci

konstruktywnej dostarczy nam praktycznego i łatwego do opanowania modelu hipnozy

terapeutycznej? Ewolucyjna teoria snu i śnienia Sidarty Ribeiro umożliwia wgląd w te

problemy.

Ewolucyjna teoria snu i śnienia Ribeiro

Centralna hipoteza ewolucyjnej teori snu i śnienia Ribeiro (2004) mówi, że sny są

probabilistycznymi symulacjami przeszłych zdarzeń oraz przyszłych oczekiwań.

Funkcją adaptacyjną takich symulacji jest konstruowanie i zgłębianie nowych zachowań

w celu przyszłego przetrwania. Istotną funkcją snów jest wykorzystywanie wspomnień

przetwarzanych podczas okołodobowego cyklu czuwania, snu i śnienia w celu

tworzenia, selekcji i generalizacji adaptacyjnych scenariuszy dotyczących świata (Lloyd i Rossi, 1992, 2008).

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 4

Rossi, Erickson-Klein, Rossi

Ribeiro i inni (1999, 2002, 2004) dostarczają daleko idących wniosków odnośnie tego, co nazywają „poznawczą rolą” skupiania zależnej od aktywacji ekspresji genu oraz

plastyczności mózgu w zachowaniu adaptacyjnym w trakcie trwania dwóch głównych

faz snu. Teoria ta zakłada, że pierwsza faza snu wolnofalowego (SW) wyewoluowała z

odpoczynku u wczesnych gadów, jako spokojny „stan nieaktywny” odpowiedni dla

konsolidacji nowych wspomnień i rzeczy wyuczonych. Zgodnie z wieloma obecnie

prowadzonymi badaniami z zakresu neuronauki, badacze ci zakładają, że poznawcza

rola zachodzi przez rewerbację, podczas snu wolnofalowego, nowych wzorców

neuronalnej aktywności, nabytych w czasie czuwania.

Druga główna faza snu, sen paradoksalny (REM) charakteryzuje się podwyższoną

aktywnością mózgową. Wyewoluował u pierwotnych ptaków i ssaków jako stan

następujący po śnie wolnofalowym, który umożliwiał konsolidację śladów

pamięciowych. Było to możliwe poprzez aktywację ekspresji genów, której celem było

wyprodukowanie białek potrzebnych do wytworzenia, zależnej od aktywacji

plastyczności synaptycznej neuronów, która stała się neuronalnym korelatem zachowań

adaptacyjnych. Ssaki następnie rozwinęły rozszerzone stany śnienia REM, aby

przedłużyć neuronalną rewerbację tak, by propagować rekonstrukcję pamięci w

behawioralnie przystosowawczy sposób a nie tylko bezrefleksyjne rejestrowanie

przeszłych zdarzeń. Krótko rzecz ujmują: sen i śnienie stały się wewnętrzną sceną dla

integracji przeszłych zdarzeń z obecnie trwającymi nowymi doświadczeniami, w celu stymulacji i kreatywnego odtworzenia teraźniejszości, jako próby dla przyszłych zachowań adaptacyjnych.

Ewolucyjne ujęcie podejścia Ericksona do naturalistycznej hipnozy terapeutycznej

Milton H. Erickson (1958/2008) oryginalnie opisał swoją pracę jako podejście

„naturalistyczne” i „spożytkowania” (czasami też utylizacji lub wykorzystania – przyp.

JD) do hipnozy terapeutycznej. Obecnie przyjmujemy, że ericksonowski (1948/2008)

„neuro-psycho-fizjologiczny proces” hipnozy terapeutycznej był często wykorzystywany w

celu uruchomienia zorientowanej na przyszłość konstruktywnej funkcji pamięci i

świadomości (Erickson i Rossi, 1989). Wiele podejść Ericksona do ‘pseudoorientacji w

czasie przyszłym” teraz wydaje się uruchamiać konstruktywną funkcję pamięci oraz

zachowania adaptacyjne opisane w ramach ewolucyjnej teori dwóch głównych faz snu i

śnienia Ribeiro (2004). Ważna rola powtórzeń w cyklach snu SW-REM w teori Ribeiro

znajduje odzwierciedlenie w ekstensywnym wykorzystaniu powtórzeń w indukcji

hipnotycznej oraz sugesti .

Niedawno Ji i Wilson (2007) dostarczyli nowych detali odnośnie tego, jak podczas snu

wolnofalowego neurony w korze nowej i hipokampie wchodzą w dialog w celu

odtworzenia śladów pamięciowych i zintegrowania nowych rzeczy wyuczonych.

Neuronaukowcy początkowo wierzyli, że nowe wspomnienia były najpierw

rejestrowane w hipokampie a następnie później transferowane do kory nowej, gdzie

znajdował się magazyn pamięci długoterminowej. Obecnie wiemy jednak, że ten proces

nie jest tylko prostym transferem śladu pamięciowego. Raczej to kora nowa wysuwa

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 5

Ewolucyjna teoria hipnozy terapeutycznej

prośbę do hipokampa, aby ten odtworzył zdarzenia zawierające nowe obrazy, miejsca i

dźwięki. Kora nowa następnie aktualizuje modele świata w celu stworzenia narracji o

tym jak i dlaczego coś dzieje się teraz oraz prawdopodobnie w przyszłości. Zakładamy,

że ten dialog pomiędzy korą nową a hipokampem w śnie SW i REM jest naturalnym

modelem dla ericksonowskiego „neuro-psycho-fizjologicznego” spożytkowania

konstruktywnej i przyszłej orientacji w hipnozie terapeutycznej i psychoterapi

krótkoterminowej.

Rycina pierwsza przedstawia 40-letnią aktualizację Heurystyki Przełamania (Rossi, 1968, 2007, 2008), która pomaga ludziom przełamać ograniczający ich, starszy punkt widzenia,

w stronę zaktualizowanych i adaptacyjnych wizji świata. Rycina pierwsza umiejscawia

czterostopniową heurystykę przełamania (okrąg środkowy) wewnątrz nowej

perspektywy ewolucyjnej na pamięć konstruktywną w hipnozie terapeutycznej i

psychoterapi .

Rycina pierwsza: Ewolucyjna teoria czterostopniowego procesu twórczego w hipnozie

terapeutycznej i psychoterapi krótkoterminowej. Krąg zewnętrzny jest nowym

kontekstem służącym aktualizacji dynamiki czterostopniowego procesu twórczego

(okrąg wewnątrz). Heurystyka Przełamania podczas kryzysu życiowego oraz monomit

mitu bohatera (okrąg środkowy) zostały opublikowane po raz pierwszy 40 lat temu

jako model psychoterapi humanistycznej (Rossi, 1968, 2007).

Teoria i badania dokumentujące, jak czterostopniowy proces twórczy (Hadamard, 1954)

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 6

Rossi, Erickson-Klein, Rossi

funkcjonuje w ramach całkowicie naturalnych cyklów okołodobowych (około 24

godziny) oraz ultradobowych (od około 90 do 120 minut) świadomości, snu

wolnofalowego (SW) oraz paradoksalnego (REM), aby zrekonstruować pamięć, rzeczy

wyuczone oraz pełnić funkcję adaptacyjną, zostały zaprezentowane wyczerpująco

(Kempermann, 2006; Lloyd i Rossi, 1992, 2008; Rossi, 2002, 2007).

Kreatywne przeramowanie negatywnych doświadczeń sennych oraz wspomnień

związanym z PTSD w pozytywne i adaptacyjne scenariusze życiowe

29-letni student przedstawił swój problem w następujący sposób „postawa bierności,

niechęci, prowadzi mnie do prokrastynacji, co powstrzymuje mnie od ukończenia mojej

pracy doktorskiej.” Po sześciu sesjach przeglądania wspomnień i kwesti powiązanych z

tą tendencją, które nie doprowadziło do żadnych obserwowalnych zmian w zachowaniu,

pacjent opowiada o ciężkiej nocy z „okropnymi snami.”

Sen: „Mroczna woda pełna wszelkiej odrażającej masy kałowej, dryfującej powoli po całej przestrzeni! Następnie płynąłem łódką z moją dziewczyną i wtedy łódka się przewróciła i wpadliśmy do czarnej wody tonąc. Wszystko jest czarne a ja jestem pełen przerażenia i strachu. W

końcu nagle uświadamiam sobie, że mam koszmar, po czym wreszcie budzę się z okropnym

biciem serca.”

Skojarzenia z tymi dwoma fragmentami snów wywołały potrzebę opowieści skladającej

się z depresyjnych wspomnień pacjenta, jego prokrastynacji oraz problemów z pisaniem

szkolnych raportów itd., co nie zdawało się wnosić niczego nowego. Skonfrontowany z

tym pozornie bezowocnym przeglądem autor zaproponował zależne od aktywacji,

ideodynamiczne, oburęczne podejście do hipnozy terapeutycznej wykorzystujące

czterostopniowy proces twórczy (Rossi, 2002).

Proces terapeutyczny tego młodego człowieka zakończył się w około 20 minut, jak

wskazują notatki zebrane w czasie rzeczywistym przez autora, co zdaje się potwierdzać

doniesienie Ericksona (1970/2008), mówiące o 20 minutach jako typowym odstępie

czasowym, w ramach którego występuje proces śnienia, podczas hipnozy

terapeutycznej. Znaczenie bycia świadomym występowania takich właśnie okresów w

czasie, w hipnozie terapeutycznej, zostało zilustrowane przez niezależne badania

eksperymentalne na rycinie drugiej (Smith, 1995).

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 7

Ewolucyjna teoria hipnozy terapeutycznej

Rycina druga: Typowy czas inkubacji dla drugiego etapu procesu twórczego. Podczas

inkubacji czyli pracy wewnętrznej, kreatywnie przejrzanej i odtworzonej na

niejawnym poziomie, wspomnienie mylącej wskazówki wypada jednocześnie z

poprawą w kwesti rozwiązania problemu (Za pozwoleniem od Smith, 1995; Rossi,

2002).

Jak wskazano na rycinie drugiej, potrzeba około 15-20 minut na typowy kreatywny

proces rozwiązywania problemu na drugim etapie (inkubowania lub „utknięcia”),

podczas wykonywania wysoce ustrukturyzowanych zadań w laboratorium (Za

pozwoleniem od Smith, 1995).

Kolejny sen zakończony powodzeniem

Na kolejnej sesji, tydzień później, młody człowiek opowiedział inny sen: „Piękne duże

fale na błękitnym oceanie. Jechałem z moją dziewczyną po plaży i prawie utknęliśmy w

mokrym piasku. O cholera, wykrzyknąłem i z całej siły dodałem gazu tak, że bezpiecznie

wyjechaliśmy razem na górę.”

Przedyskutowaliśmy uderzającą różnicę w wysokim poziomie aktywności między tym

snem, w którym szybko dodawał gazu a poprzednimi, z „wolno dryfującym kałem,”

oraz przeciekaniem i tonięciem w mrocznej wodzie. Możemy jedynie spekulować, że

istnieje powiązanie pomiędzy jego pomyślnym działaniem we śnie a wewnętrzną pracą

podczas hipnozy terapeutycznej, którą przeprowadziliśmy na poprzedniej sesji. Czy

hipnoza terapeutyczna podwyższyła poziom jego aktywności mentalnej wystarczająco, aby

uruchomić zależną od aktywacji ekspresję genu i plastyczność mózgu na poziomie

molekularno-genomowym (Rossi, 2002, 2004, 2007)? Przyznajemy, że jest to tylko

wniosek z niedawnych analiz neuronaukowych i na dzień dzisiejszy kwestia ta wymaga

dalszych badań. Zauważmy, jak zwykłe wspomnienie nowych, numinetycznych i istotnych

możliwości wystąpienia aktywności kreatywnej, włączającej zależną od aktywacji

ekspresję genu i plastyczność mózgu może działać jak wysoce permisywna sugestia

(prymowanie czy niejawna heurystyka przetwarzania) prowadząca do tego, że zjawisko to

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 8

Rossi, Erickson-Klein, Rossi

faktycznie wystąpi. Chwilę później młody człowiek zaczyna opowiadać jak w tym

tygodniu się „rozpalił” i z powodzeniem, „w przypływie inspiracji”, napisał plan pracy

doktorskiej, który został dobrze przyjęty przez promotora.

Podsumowanie

Rozróżnienie pomiędzy zorientowanym na przyszłość systemem pamięci

konstruktywnej badanym w ramach obecnej neuronauki oraz przeszłym,

retrospektywnym systemem pamięciowym, będącym teoretycznym fundamentem

hipnozy terapeutycznej i psychoterapi zostało dostatecznie zgłębione. Ewolucyjna teoria snu i śnienia została uogólniona, w celu skonceptualizowania nowej ewolucyjnej

podstawy dla hipnozy terapeutycznej i psychoterapi krotkoterminowej ujmującej

rozwiązywanie aktualnych problemów poprzez wytwarzanie adaptacyjnych scenariuszy

przyszłości. Dynamika konstruktywnej orientacji na wszystkich poziomach, począwszy

od zależnej od aktywacji ekspresji genu i plastyczności mózgu po poziom poznawczy,

doświadczeni owy i zachowania, wykorzystywana jest do rozwijania nowych zestawów

umiejętności w spożytkowywaniu sugesti permisywnych, w celu uruchomienia procesu

kreatywnego w hipnozie terapeutycznej oraz psychoterapi krotkoterminowej, co może

znaleźć zastosowanie w różnych rodzajach konsultingu, edukacji, posługi duchowej,

rehabilitacji oraz w kontekście hospicyjnym.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 9

Ewolucyjna teoria hipnozy terapeutycznej

Bibliografia

Dudai, Y., Carruthers, M. (2005). The Janus face of mnemosyne: Nature, 434, 567.

Erickson, M. (1948/2008). Hypnotic psychotherapy. W: Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (red.). The complete works of Milton H. Erickson, M.D. On therapeutic hypnosis, psychotherapy, and rehabilitation: The neuroscience edition: Vol. 2: Basic hypnotic induction and suggestion. Phoenix: MHE Press.

Erickson, M. (1958/2008). Naturalistic techniques of hypnosis. W: Rossi, E., Erickson-

Klein, R. & Rossi, K. (red.). The complete works of Milton H. Erickson, M.D. on therapeutic hypnosis, psychotherapy, and rehabilitation: The neuroscience edition: Vol. 1: The nature of hypnosis. Phoenix: MHE Press.

Erickson, M. (1959/2008). Further clinical techniques of hypnosis: Utilization techniques.

W: Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (red.). The complete works ofMilton H. Erickson, M.D. on therapeutic hypnosis, psychotherapy, and rehabilitation: The neuroscience edition: Vol.

1: The nature ofhypnosis. Phoenix: MHE Press.

Erickson, M. (1964/2008). The burden of ef ective psychotherapy. W: Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (red.). The complete works of Milton H. Erickson, M.D. on therapeutic hypnosis, psychotherapy, and rehabilitation: The neuroscience edition: Vol. 3: Open minds: innovative psychotherapy. Phoenix: The MHE Press.

Erickson, M. (1970/2008). Hypnosis: Its renascence as a treatment modality. American

Journal of Clinical Hypnosis, 13, 71-89. W: Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (Red.).

The Complete Works of Milton H. Erickson, Vol. 2:Basic Hypnotic Induction and Suggestion.

Phoenix: MHE Press.

Erickson, M. & Rossi, E., (1989). The February man: Evolving consciousness and identity in hypnotherapy. New York: Brunner/Mazel.

Gazzaniga, M., Ivry, R., & Mangun, G. (2002). Cognitive neuroscience, 2nd ed. Cambridge, MA: The MIT Press.

Hadamard, J. (1954). The psychology ofinvention in the mathematical field, New York: Dover.

Hawkins, J. & Blakeslee, S. (2004). On intel igence. New York: Holt & Co.

Jamieson, G. (2007). Hypnosis and conscious states: The cognitive neuroscience perspective.

New York: Oxford University Press.

Ji, D. & Wilson, M. (2007). Coordinated memory replay in the visual cortex and

hippocampus during sleep. Nature Neuroscience, 10, 100-107.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 10

Rossi, Erickson-Klein, Rossi

Kempermann, G. (2006). Adult neurogenesis: Stem cel s and neuronal development in the adult brain. New York: Oxford University Press.

Lloyd, D. & Rossi, E. (1992). Ultradian rhythms in life processes: An inquiry into fundamental principles ofchronobiology and psychobiology. New York: Springer-Verlag.

Lloyd, D. & Rossi, E. (2008). Ultradian rhythms from molecules to mind: A new vision oflife.

New York: Springer.

Mil er, G. (2007). A surprising connection between memory and imagination. Science, 315, 312.

Qakley, D., Deeley, Q., & Hal igan, P. (2007). Hypnotic depth and response to suggestion under standardized conditions and during fMRI scanning. International Journal ofClinical and Experimental Hypnosis, 55, 32-58.

Rainvil e, P. (2002). Brain mechanisms of pain af ect and pain modulation. Current

Opinion in Neurobiology, 12, 195–204

Raz, A., Lamar, M., Buhle, J., Kane, M. & Peterson, B. (2007). Selective biasing of a specific bistable-figure percept involves fMRI signal changes in frontostriatal circuts: A step

toward unlocking the neural correlates of top-down control and self-regulation. American Journal ofClinical Hypnosis, 50, 137-156.

Ribeiro, S. (2004). Towards an evolutionary theory of sleep and dreams. A MultiCiência: Mente Humana, 3, 1-20.

Ribeiro, S., Goyal, V., Mel o, C. & Pavlides, C. (1999). Brain gene expression during REM

sleep depends on prior waking experience. Learning & Memory, 6: 500-508.

Ribeiro, S., Mel o, C., Velho, T., Gardner, T., Jarvis, E., & Pavlides, C. (2002). Induction of hippocampal long-term potentation during waking leads to increased extrahippocampal

zif-268 expression during ensuing rapid-eye-movement sleep. Journal of Neuroscience,

22(24), 10914-10923.

Ribeiro, S., Gervasoni, D., Soares, E., Zhou, Y., Lin, S., Pantoja, J., Lavine, M., & Nicolelis, M. (2004). Long-lasting novelty-induced neuronal reverberation during slow-wave sleep

in multiple forebrain areas. Public Library ofScience, Biology. (PLoS), 2 (1), 126-137.

Rossi, E. (1968). The breakout heuristic: A phenomenology of growth therapy with

col ege students. Journal ofHumanistic Psychology, 8, 16-28.

Rossi, E., (1972/2000). Dreams, consciousness & spirit: The quantum experience ofselfreflection and co-creation. New York: Zeig, Tucker, Theisen.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 11

Ewolucyjna teoria hipnozy terapeutycznej

Rossi, E. (2007). The breakout heuristic: The new neuroscience ofmirror neurons, consciousness and creativity in human relationships. Phoenix: MHE Press.

Rossi, E. (2008). The new neuroscience of therapeutic hypnosis, psychotherapy, and

rehabilitation. W: Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (red.). The complete works of Milton H. Erickson, M.D. on therapeutic hypnosis, psychotherapy, and rehabilitation: The neuroscience edition: Vol. 1: The nature ofhypnosis. Phoenix: MHE Press.

Schacter, D. & Addis, D. (2007). The gnosis of past and future. Nature. 445, 27.

Smith, S. (1995). Get ing into and out of mental ruts: A theory of fixation, incubation, and insight. In Sternberg, R. & Davidson, J. (red.) The Nature of insight (pp. 229-251).

Cambridge, MA: MIT Press.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badań nad Świadomością (więcej na www.jandyba.pl) 12