Czym jest sugestia?

Neuronauka niejawnych

heurystyk przetwarzania w

hipnozie terapeutycznej i

psychoterapii

Ernest L. Rossi, Ph.D.

Kathryn L. Rossi, Ph.D.

Tytuł oryginału

What is a Suggestion? The Neuroscience ofImplicit

Processing Heuristics in Therapeutic Hypnosis and Psychotherapy

Źródło

American Journal of Clinical Hypnosis 49:4

Redakcja

Jan Dyba

Korekta językowa

Daria Bedkowska

Copyright © 2007 Ernest L. Rossi

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badan nad Świadomością został

powołany w 2014 roku w celu popularyzacji wiedzy z zakresu nowoczesnej neuronauki psychoterapii, hipnozy terapeutycznej i rehabilitacji. Zapraszamy wszystkich zainteresowanych do dyskusji i wymiany pogladów. Jestesmy otwarci na różne formy współpracy zmierzające do popularyzacji podejscia terapeutycznego doktora Ernesta Rossiego.

Małopolski Instytut Genomiki Psychospołecznej i Badan nad Swiadomoscia został

oficjalnie zatwierdzony i jest wspierany przez doktora Ernesta L. Rossiego.

Wiecej informacji na stronie: www.jandyba.pl

Czym jest sugestia? Neuronauka niejawnych heurystyk przetwarzania w hipnozie terapeutycznej i psychoterapii

Ernest L. Rossi

Kathryn L. Rossi

Abstrakt

Badania z zakresu neuronauki i bioinformatyki nad zależną od aktywacji ekspresją genów i plastycznością mózgu w procesach pamięciowych i uczenia się zostały użyte w celu ponownej konceptualizacji fundamentalnego dla hipnozy terapeutycznej pytania: „Czym jest sugestia?” Poznawczo-behawioralna perspektywa Johna Kihlstroma na utajoną (nieświadomą) oraz jawną (świadomą) pamięć oraz nagrodzone Nagrodą Nobla neurobiologiczne badania Erica Kandela zostały włączone w trzydziestoletnią aktualizację „neuropsychofizjologii” hipnozy terapeutycznej Miltona H. Ericksona. Niejawne heurystyki przetwarzania są propozycją uogólnionej perspektywy ujmującej Ericksonowski koncept sugestii niedyrektywno-permisywnych w hipnozie terapeutycznej i psychoterapii. Ten punkt widzenia został zilustrowany poprzez wykorzystanie niejawnych heurystyk przetwarzania w celu uruchomienia czterostopniowego procesu twórczego w ramach konwersji pamięci niejawnej w jawną, u pacjenta z uszkodzeniem mózgu.

Słowa kluczowe: zależna od aktywacji ekspresja genów i plastyczność mózgu, świadomość, niejawne heurystyki przetwarzania, sugestia terapeutyczna.

Wprowadzenie: Czym jest sugestia?

„Czym jest sugestia?” to fundamentalne i kontrowersyjne pytanie zgłębia Andre Weitzenhoffer (2000) późnych latach swojej aktywności naukowej, w ramach krytycznej analizy literatury klinicznej i badawczej dotyczącej hipnozy. Dokonamy tutaj ponownej konceptualizacji tego pytania poprzez przegląd perspektywy Ericksona i Rossiego (1976/2007) na psychologiczną implikację, jako model Ericksonowskiego podejścia niedyrektywnego do sugestii hipnotycznej. Zaktualizujemy tę perspektywę nowymi poglądami Johna Kihlstroma (2006a, b) oraz Erica Kandela (2006) na rolę świadomości i uwagi w procesie formowania niejawnej (nieświadomej) oraz jawnej (świadomej) pamięci i uczenia się. Postaramy się naszkicować, w jaki sposób takie badania są spójne z naszą hipotezą mówiącą, że funkcją świadomości ogólnie i skupiania uwagi w szczególności jest uruchomienie zależnej od aktywacji ekspresji genu, plastyczności mózgu i zachowania w normatywnej dynamice adaptacji, rozwiązywania problemów oraz zdrowienia, które są silnie utrwalane podczas ewolucji na poziomie molekularno-genomowym (Rossi, 2002, 2004, 2005, 2007). Stosujemy tę neuronaukową i bioinformacyjną perspektywę, aby zilustrować jak niejawne heurystyki przetwarzania mogą być wykorzystywane, jako najbardziej ogólny zbiór terapeutycznych sugestii permisywnych, w celu uruchamiania procesów pamięciowych, uczenia się, rozwiązywania problemów oraz zdrowienia (Erickson i Rossi, 1976/2007).

Psychologiczna implikacja, jako Model Ericksonowskiej Sugestii Terapeutycznej

Podczas gdy Erickson używał sugestii dyrektywnych (głównie podczas wczesnego, eksperymentalnego okresu swojej kariery) później podkreślał, że próba dyrektywnego programowania ludzi, bez zrozumienia ich indywidualności, jest „nieumiejętnym sposobem prowadzenia terapii” (Erickson i Rossi, 1979/2008, s. 288). W ramach naszej początkowej współpracy, zmierzającej do opisania sposobu używania sugestii niedyrektywnych, doszliśmy do wniosku że Ericksonowskie „niejawne ukierunkowanie” było najbardziej przydatne w zdefiniowaniu sugestii terapeutycznej. Erickson wierzył, że implikacja wnosi coś do sugestii terapeutycznej, ponieważ najważniejsze nie jest to, co mówi terapeuta, a raczej to, jak pacjent wykorzysta jego słowa(Erickson i Rossi, 1976/2007).

Zrozumienie tego, jak Erickson stosuje implikację dostarczy nam najbardziej przejrzystego modelu jego niedyrektywnego podejścia do sugestii hipnotycznej. Jako że ten sposób wykorzystania implikacji może wiązać się z czymś więcej, niż tylko typową definicją słownikową tego terminu, założymy, że może on rozwijać specjalną formę ‘psychologicznej implikacji.’ Dla Ericksona implikacja psychologiczna jest kluczem, który automatycznie przetwarza procesy asocjacyjne pacjenta w przewidywalne wzory, bez świadomości w jaki sposób zachodzi ten proces. Niejawna myśl czy odpowiedź wydaje się wyłaniać automatycznie w świadomości pacjenta, jakby była raczej jego własną wewnętrzną odpowiedzią, niż sugestią zainicjowaną przez terapeutę. Psychologiczna implikacja jest sposobem strukturyzacji i ukierunkowania procesów asocjacyjnych pacjentów w sytuacji, kiedy nie mogą tego zrobić sami. Terapeutyczne wykorzystanie tego podejścia jest tutaj oczywiste. Jeśli pacjenci mają problemy wynikłe z ograniczeń ich własnych możliwości wykorzystywania swoich zasobów, wówczas implikacje są sposobem ominięcia tych ograniczeń.

Podczas formułowania psychologicznych implikacji ważne jest, aby uświadomić sobie, że terapeuta tylko dostarcza bodźca. Hipnotyczny aspekt psychologicznych implikacji jest tworzony na poziomie nieświadomym przez słuchacza. Najbardziej efektywnym aspektem jakiejkolwiek sugestii jest jej zdolność do przemiany własnych procesów mentalnych słuchacza w automatyczne działanie. To właśnie ta autonomiczna aktywność własnych asocjacji i procesów mentalnych słuchacza wytwarza doświadczenie hipnotyczne.

Zdarzają się, z całą pewnością usilne i zwykle nieefektywne sposoby użycia implikacji w życiu codziennym, kiedy to mówca w oczywisty sposób stara się narzucić n e g a t y w n e  i m p l i k a c j e czy a s p i r a c j e słuchaczowi. W takich przypadkach implikacja jest w oczywisty sposób wytwarzana całkowicie przez mówcę. W ramach naszego sposobu użycia implikacji psychologicznej chodzi nam jednak o coś zupełnie innego. W psychologicznej atmosferze spotkania terapeutycznego, pacjent jest pojmowany jako centrum skupienia. Każda psychologiczna prawda jest świadomie lub nieświadomie przyjmowana przez pacjenta po to, aby mogła ona następnie pracować w nim samym. Psychologiczna implikacja w związku z tym staje się wartościowym, niedyrektywnym sposobem pracy umożliwiającym wywołanie oraz wykorzystanie własnych asocjacji pacjenta, w celu rozwiązania jego problemów. (s. 59-60, kursywa dodana tutaj).

Erickson pisał, że najbardziej efektywnym aspektem sugestii terapeutycznej jest jej zdolność do przemiany własnych procesów mentalnych słuchacza w twórcze działania, które generują tak zwany „cud” zdrowienia w następujący sposób: (1964).

W każdym przypadku użyto hipnozy w specyficznym celu nałożenia odpowiedzialności za rezultaty terapii na pacjenta, po tym jak doszedł on do definitywnego wniosku, że terapia nie pomoże i że ostatnią rzeczą jaką można jeszcze zrobić jest hipnotyczny „cud”. W takim rozumieniu psychoterapii przez autora, jeśli pacjent uwierzy w „hipnotyczny cud” tak silnie, że weźmie na siebie odpowiedzialność za wyzdrowienie poprzez własne działania i będzie w stanie utrzymać ten proces, ma taką możliwość pod dowolnym pozorem. Jednocześnie, ani autor, ani czytelnik nie jest zobligowany do postrzegania sukcesu terapeutycznego w kategoriach cudu hipnotycznego. Hipnoza została użyta jedynie jako modalność w celu zabezpieczenia współpracy pacjentów w procesie akceptowania tego czego chcą. Innymi słowy, zostali zaindukowani przy pomocy hipnozy w taki sposób, aby uznać i egzekwować swoją własną, osobistą odpowiedzialność za akceptację daremnie poszukiwanej i oferowanej, ale właściwie odrzuconej terapii. Długa seria podobnych przypadków została tutaj przytoczona w celu zilustrowania hipnozy, jako techniki służącej celowemu przeniesieniu z terapeuty na pacjenta całego ciężaru określenia potrzebnej psychoterapii oraz jej akceptacji.” (s. 62-65, kursywa dodana).

Z naszej obecnie przyjętej neuronaukowej perspektywy, to własna kreatywna aktywność pacjenta wywołuje zależną od aktywacji ekspresję genu, plastyczność mózgu i zachowania oraz tak zwany „cud zdrowienia opartego na relacji ciało-umysł.” To głęboko znaczące, kreatywne odtwarzanie własnych procesów mentalnych słuchacza wytwarza doświadczenie hipnotyczne, rozwiązywanie problemów oraz zdrowienie. Zdrowienie umiejscawia się wewnątrz pacjenta. Terapeuta nie posiada tajemnych mocy umożliwiających kontrolę albo zdrowienie. Pacjenci leczą się sami, jeśli mają wystarczająco dużo szczęścia by otrzymać odpowiednie „sugestie terapeutyczne” funkcjonujące jako „niejawne heurystyki przetwarzania.” Wywołuje to numinotyczne doświadczenie nowości, wzbogacenie oraz aktywności, które generują zależną od aktywacji ekspresję genu, plastyczność mózgu oraz leczenie oparte o relację ciało-umysł (Rossi, 2007).

Wiele lat po opisaniu idei niejawnego ukierunkowania oraz psychologicznej implikacji, jako istotnych kluczy do pomyślnego stosowania hipnozy terapeutycznej przez Ericksona, (Erickson i Rossi 1976/2007) centralna rola implikacji została również dostrzeżona w neuronauce. Squire i Kandel (1999) przykładowo opisali rolę uczenia się kategorialnego (Rossi, 1963, 1964; Rossi i Rossi, 1965) i implikacji w rozumieniu różnicy pomiędzy świadomością (jawna i deklaratywna wiedza) a nieświadomością (niejawną czy niedeklaratywną wiedzą) w procesach pamięci i uczenia się.

Interesującym pytaniem jest: Jakie wspomnienia stanowią bazę dla zdolności posiadania wiedzy o kategoriach? Niespodziewanie odpowiedź brzmi, że przynajmniej pewne procesy uczenia się kategorii są niedeklaratywne. Uczenie się kategorii może być raczej niezależne od pamięci deklaratywnej i równoległe w stosunku do niej, niż wywodzące się bezpośrednio z niej. Ludzie mogą nabywać wiedzę o kategoriach nieświadomie, nawet wówczas jeśli pamięć deklaratywna zdarzeń, które definiują kategorię, jest uszkodzona” (s. 183, kursywa dodana).

Ostatnie badania zmierzające do oceny wartości podejścia Ericksona do implikacji psychologicznej w sugestii terapeutycznej wciąż jednak budzą kontrowersje. Niektórym badaczom nie udało się udowodnić żadnej przewagi sugestii niedyrektywnych nad sugestiami dyrektywnym (Matthews, 2000). Wielu klinicystów podważa jednak wiarygodność metod wykorzystanych w tych badaniach (Peter i Revenstorf, 2000). Niedyrektywne podejście Ericksona do sugestii terapeutycznej skupia się na doświadczeniu reasocjacji i przeorganizowania doświadczanego przez pacjenta życia, co skutkuje wyleczeniem, a nie uzyskaniu reakcji behawioralnej, która w najlepszym razie może usatysfakcjonować obserwatora” (Erickson, 1948/2006). W badaniach, których celem jest udowodnienie, że sugestia niedyrektywna nie jest skuteczniejsza, niż sugestia dyrektywna. Stosuje się tak zwane obiektywne miary odpowiedzi behawioralnych na wystandaryzowanych skalach sugestybilności hipnotycznej, które z założenia ograniczają kreatywne odtwarzanie i rekonstrukcję subiektywnych asocjacji podmiotu. Kiedy badacze porównali subiektywną percepcję badanych, ich własnego doświadczenia hipnotycznego z obiektywnymi miarami behawioralnymi sugestii dyrektywnych i niedyrektywnych, doszli do takich interesujących wniosków (Matthews i Inn., 1985).

Mimo, że za pomocą danych behawioralnych nie udało się wykazać istotnych różnic pomiędzy dwoma metodami, osoby badane deklarowały odczucia bycia w głębszym transie podczas stosowania niedyrektywnej procedury, niż podczas stosowania dyrektywnej. Ten rezultat wspiera Ericksonowski pogląd na niedyrektywną sugestię w tym, że oferuje ona większą wolność odpowiedzi badanemu, niż dostępną typowo w ramach sugestii dyrektywnej. W ten sposób, unikatowe reakcje badanych na sugestię niedyrektywną mogą być interpretowane przez nich samych jako wskaźniki głębokości transu. Z drugiej strony jeśli badanemu nie uda się podążać zgodnie z sugestią dyrektywną, istnieje prawdopodobieństwo, że mogą odbierać samych siebie jako słabiej zahipnotyzowanych.” (s. 222-223, kursywa dodana).

To właśnie dokładnie tę „większą wolność w odpowiadaniu, w niepowtarzalnych reakcjach osoby badanej na sugestię niedyrektywną proponował Erickson, jako mechanizm kreatywnego doświadczenia reasocjacji i reorganizacji własnego doświadczenia życiowego badanych, prowadzący do wyleczenia.” Podczas gdy sugestia niedyrektywna może umożliwić kreatywne odtwarzanie, reasocjację oraz resyntezę doświadczeń badanego, nie jest ona zawsze użyteczna w manipulacji i kontroli obiektywnego zachowania podmiotu a to jest właśnie oceniane przy pomocy standaryzowanych skal sugestybilności hipnotycznej. Nawet mimo badań, które demonstrują skuteczność sugestii niedyrektywnej przy uruchamianiu osobistej kreatywności osoby badanej, błędne rozumienie, że niedyrektywna sugestia hipnotyczna Ericksona i Rossiego (1976/2007) jest ukrytą metodą programowania pacjenta celami terapeuty, pozostaje ważnym problemem zarówno w profesjonalnej praktyce, jak i w publicznym odbiorze. Polczyk i Pasek (2006, s. 394) przykładowo niedawno ujęli te niejasne kwestie z innej perspektywy w ramach historii badań nad hipnozą, gdzie sugestie dyrektywne ‘wyrażane są w sposób otwarty’ czyli intencja wywierania wpływu jest jawna. W opozycji niedyrektywne sugestie są zamaskowane czyli intencja wywierania wpływu jest ukryta.”

W nowszej pracy Kihlstrom (2006a) precyzuje dlaczego ta „dychotomia dyrektywne - niedyrektywne” ponosi porażkę przy próbie wyjaśnienia tego, co jest najbardziej interesujące w „rozróżnieniu jawne - niejawne” w następujący sposób:

W końcowej analizie, zarówno dychotomia ‘dyrektywne-niedyrektywne’, jak i intencjonalne-incydentalne’ nie ujmuje sedna rozróżnienia jawne-niejawne czyli twierdzenia, że pamięć jawna jest świadomym przypominaniem, podczas gdy pamięć niejawna jest nieświadomym wspomnieniem przeszłości. Jednakże, jeśli niejawna pamięć jest pamięcią nieświadomą, dlaczego po prostu tak jej nie nazwać? Odpowiedzi należałoby szukać bardziej w socjologii, niż psychologii, ponieważ ci, którzy tworzyli naukę nieświadomych procesów mentalnych, starali się unikać skażenia jej freudowską psychoanalizą… Wciąż jednak to, co czyni pamięć niejawną tak interesującą nie jest fakt, że niejawne testy dostarczają niebezpośrednich, prawdopodobnie częściowych danych na temat tego, co pamięta osoba badana, ani nawet to, że ekspresja niejawnych wspomnień zachodzi mimowolnie. To, co czyni pamięć niejawną tak interesującą, jest fakt, iż reprezentuje ona dynamiczny wpływ pamięci w momencie braku świadomego przypominania sobie. (w druku, kursywa dodana tutaj).

Z powodu tej niejasności pomiędzy (1) programowaniem i kontrolą przez terapeutę za pomocą sugestii dyrektywnych a (2) kreatywną pracą wewnętrzną dokonywaną przez pacjenta poprzez sugestie niedyrektywne, musimy poczynić dodatkowe wysiłki, aby dokonać między nimi rozróżnienia. W pierwszej książce Erickson i Rossi (1976/2007) zwrócili uwagę na to, jak klasyczny koncept dyrektywnej sugestii hipnotycznej może być uzupełniony sugestią niedyrektywną. Z powodu niejednoznaczności konceptu „sugestii niedyrektywnej” oraz jego możliwych negatywnych skojarzeń z ukrytą manipulacją i programowaniem podmiotu, „sugestia niedyrektywna” jest obecnie zastępowana w miarę możliwości konceptem „niejawnych heurystyk przetwarzania”, w najnowszych komentarzach do Prac Zebranych Miltona H. Ericksona na CD (1948/2006). Niejawne heurystyki przetwarzania wyznaczają sposób w jaki pozytywna i permisywna sugestia w codziennym życiu, jak i w hipnozie terapeutycznej, psychoterapii oraz rehabilitacji może wywoływać niejawne procesy pamięciowe i uczenia się podczas „przetwarzania offline” (snu, śnienia, itd.) poprzez ekspresję genu, plastyczność mózgu, oraz leczenie oparte o relację ciało-umysł wewnątrz podmiotu. Obecnie potrzebujemy dalszych badań wykorzystujących obrazowanie mózgu oraz mikromacierze DNA, w celach udokumentowania pełnego spektrum ograniczeń niejawnych heurystyk przetwarzania w modulowaniu molekularno-genomowych ścieżek hipnozy terapeutycznej oraz innych podejść do leczenia i rehabilitacji, opartych na relacji ciało-umysł. Niedawne podsumowanie przez Erica Kandela (2006) badań z okresu całego swojego życia dotyczących niejawnej i jawnej pamięci dostarcza zaktualizowanej neuronaukowej bazy danych dla naszych poszukiwań w ramach pamięci oraz wywoływania jej procesów przy pomocy niejawnych heurystyk przetwarzania.

Niejawna i jawna pamięć Kandela, ekspresja genu oraz plastyczność mózgu

W przenikliwym rozdziale zatytułowanym „Uwadze trzeba zapłacić!” Kendal (2006) przywołuje historię badań nad rolą uwagi w procesach pamięciowych i uczenia się, poczynając od Zasad Psychologii Williama Jamesa (1890/1981). James utrzymywał, że istnieją dwie klasy uwagi: mimowolna i świadoma. Uwaga mimowolna jest automatycznym procesem neurologicznym aktywizowanym przez świat zewnętrzny, przez wielkie rzeczy, przez jasne rzeczy oraz rzeczy poruszające się lub krew, co jest  charakterystyczne dla pamięci mimowolnej. Uwaga świadoma, jak np. podczas czytania tego zdania, z drugiej strony jest charakterystyką pamięci jawnej, aktywowanej przez samoukierunkowaną potrzebę wewnętrzną uczenia się i zapamiętywania. Kandel opisuje swoje badania w tym kontekście w sposób następujący:

James argumentował, że uwaga świadoma jest, w oczywisty sposób, u ludzi procesem świadomym. Z tego względu, z dużym prawdopodobieństwem, jest inicjowana w korze mózgowej. Z redukcjonistycznego punktu widzenia oba typy uwagi wykorzystują istotne sygnały, takie jak modulujące neurotransmitery, które regulują funkcję lub konfigurację sieci neuronalnej.

Nasze badania molekularne nad aplysią [zającem morskim] oraz myszami wspierają twierdzenie Jamesa mówiące o istnieniu tych dwóch rodzajów uwagi, mimowolnej i świadomej. Jedną z kluczowych różnic pomiędzy nimi nie jest obecność lub brak istotnych sygnałów a raczej to czy istotny sygnał zostanie zauważony przez świadomość… Czynnikiem determinującym pamięć jako niejawną czy jawną jest sposób, w jaki, istotny dla uwagi sygnał, zostaje wykorzystany.

W obu typach pamięci… konwersja z pamięci krótkoterminowej do długoterminowej wymaga aktywacji genów. W każdym przypadku modulujące transmitery wydają się przenosić sygnał uwagowy, zaznaczając istotność bodźca. W odpowiedzi na sygnał włączane są geny oraz rozpoczyna się produkcja białek, które są wysyłane do wszystkich synaps. Serotonina przykładowo, wyzwala kinazę białkową A u Aplysji, a dopamina wyzwala kinazę białkową A u myszy [i ludzi]. Te dwa istotne sygnały są jednak wywoływane na dwa całkowicie różne sposoby. Dla niejawnej pamięci, stanowią podstawę sensytyzacji u Aplysji oraz pamięci jawnej, potrzebnej do stworzenia mapy przestrzennej w przypadku myszy [oraz ludzi].

W magazynie pamięci niejawnej, sygnał uwagowy jest wychwytywany mimowolnie (zwrotnie), w procesie oddolnym (od dołu do góry): neurony sensoryczne ogona, aktywowane przez szok, wpływają bezpośrednio na komórki, które uwalniają serotoninę. W pamięci przestrzennej (jawnej) dopamina wydaje się być wychwytywana świadomie. W procesie odgórnym (top-down) kora mózgowa aktywuje komórki, które uwalniają dopaminę a dopamina moduluje aktywność hipokampa.” (s. 313-314, kursywa dodana tutaj).

Rycina pierwsza ilustruje sposób w jaki Kandel rozróżnia ścieżki neuronalne i neurotransmitery pamięci jawnej i niejawnej, na poziomach świadomym i nieświadomym. Zauważmy jednak, jak dynamika obu rodzajów pamięci, jawnej i niejawnej, stymuluje zależną od aktywacji lub doświadczenia ekspresję genów, co powoduje wzrost nowych połączeń neuronalnych (plastyczność mózgu u morskiego ślimaka Aplysji, mysz i ludzi.)

Rycina 1: Sposób w jaki niejawna i jawna pamięć uruchamia ekspresje genu i plastyczność mózgu. W ramach niejawnej (nieświadomej) pamięci bodziec zewnętrzny uruchamia automatycznie i mimowolnie istotny sygnał (neurotransmiter serotoninę), który odpala zależna od aktywności ekspresje genu i plastyczność mózgu (wzrost nowych połączeń synaptycznych). W procesie pamięci jawnej (świadomej) kora mózgowa świadomie rekrutuje istotny sygnał (neurotransmiter dopaminę), który powoduje skupienie uwagi, modulując zależną od aktywności ekspresje genu oraz plastyczność mózgu w hipokampie oraz ewentualnie w korze mózgowej.

Niektóre z cech wspólnych uwadze, implikacji, heurystykom, pamięci i sugestii zostały wymienione w tabeli pierwszej. Dodajmy do nich jeszcze ważny wkład Warringtona i Weiskrantza (1968) oraz Schactera (1987) dotyczący wpływu prymowania na pamięć epizodyczną i niejawną, opisany przez Kihlstroma (2006a, w druku) w następujący sposób:

W 1968 roku, Warrington i Weiskrantz przeprowadzili eksperyment, w którym proszono amnestycznych pacjentów o przestudiowanie listy znanych słów. W porównaniu z grupą kontrolną pacjenci wypadli bardzo słabo w standardowych testach przypominania i rozpoznawania. Kiedy jednakże zaprezentowano im trzy literowe rdzenie lub fragmenty, a następnie poproszono po prostu o uzupełnienie wskazówki pierwszym słowem jakie przyjdzie na myśl, osoby z amnezją dopełniały fragmenty słowami ze studiowanej listy na takim samym poziomie, jak osoby z grupy kontrolnej.

Jest to proces prymowania, w którym przetworzenie jednego elementu wpływa na przetwarzanie kolejnego. W przypadku pozytywnego prymowania, pryma uruchamia przetwarzanie celu. W przypadku negatywnego natomiast, pryma tłumi przetwarzanie celu. W tym wypadku, efekt prymowania wskazuje, że studiowane elementy zostały zakodowane w pamięci, utrzymane w magazynie a następnie wpłynęły na wyniki testu uzupełnień. Fakt, że taki sam poziom efektu prymowania, wystąpił u neurobiologicznie zdrowych badanych, którzy pamiętali epizod prymowania, co u pacjentów amnestycznych, którzy mieli bardzo słabe wspomnienie wskazuje, że prymowanie może być niezależne od świadomego przypominania. Na podstawie podobnych dowodów, Schacter rozróżnia pomiędzy dwoma sposobami wyrazu pamięci epizodycznej [pamięć autobiograficzna – dotycząca zdarzeń, które miały miejsce w naszej osobistej przeszłości]: jawnym i niejawnym (Schacter, 1987). Pamięć jawna odnosi się do świadomego przypominania sobie wydarzenia z przeszłości, co ilustruje poziom wykonania w testach przypominania i rozpoznawania. Z drugiej strony, pamięć niejawna odnosi się do jakiegokolwiek wpływu wydarzenia na następujące po nim doświadczenie, myśl lub działanie. Prymowanie jest oczywiście tylko takim efektem. Rozdzielenie prymowania od przypominania u pacjentów amnestycznych wskazuje, że pamięć niejawna może utrzymywać się przy jednoczesnej nieobecności pamięci jawnej. (s. 5-6. kursywa dodana tutaj).

Tabela pierwsza: powiązane terminy uwagi, implikacji, heurystyk, pamięci i sugestii na nieświadomym i świadomym poziomie

Uważamy, że mimo, iż historia nadała tym procesom inne nazwy, z ewolucyjnej perspektywy są one powiązane na poziomach molekularno-genomowym oraz neuropsychofizjologicznym. Kandel podsumowuje swoje badania dotyczące molekularnych mechanizmów niejawnej i jawnej pamięci i uczenia się, podkreślając różnice w dynamice mózgu między mężczyznami i kobietami w następujący sposób.

Spójnie z koncepcją o odgórnych (top-down) i oddolnych (buttom-up) procesach uwagowych, wykorzystywane są te same mechanizmy molekularne, udało nam się odnaleźć taki mechanizm, który może być odpowiedzialny za stabilizację śladu pamięciowego w obydwu przypadkach. Hipokamp myszy [oraz człowieka] zawiera przynajmniej jedno prionopodobne białko zbliżone do tego, które Kausik Si odkrył u Aplysji. Razem z Martinem Thiesem, studentem studiów postdoktoranckich z Niemiec, udało nam się zaobserwować, że w podobny sposób serotonina moduluje ilość i stan białka CPEB u Aplysji oraz dopamina ilość prionopodobnego białka CPEB (CPEB-3) w hipokampie myszy. To odkrycie podsuwa intrygującą możliwość (jak dotąd tylko tyle), że mapy przestrzenne utrwalają się, kiedy uwaga zwierzęcia uwalnia wyrzut dopaminy w hipokampie, a ta dopamina inicjuje samonapędzający się stan również zapośredniczony przez CPEB.

Istotna rola uwagi w stabilizowaniu map przestrzennych rodzi kolejne pytanie: Czy mapa przestrzenna jest rodzajem mapy uformowanej przez procesy uczeniowe, takie same w każdym z nas? Dokładniej czy kobiety i mężczyźni wykorzystują te same strategie, w celu zorientowania się w środowisku? Jest to fascynujące pytanie, na które biolodzy zaczynają dopiero poszukiwać odpowiedzi. [Istnieją] duże różnice w sposobie, w jaki mężczyźni i kobiety podchodzą i orientują się w przestrzeni wokół siebie. Kobiety wykorzystują bliskie wskazówki i punkty orientacyjne. Obrazowanie mózgu ukazuje aktywację innych części mózgu u kobiet i mężczyzn podczas, gdy myślą o przestrzeni: lewy hipokamp u mężczyzn oraz lewa kora ciemieniowa i prawa przedczołowa u kobiet. Badania te zwracają uwagę na potencjalną korzyść płynącą dla grupy z wykorzystania obydwu strategii (s. 314-316, kursywa dodana).

Tak jak Kandel odnalazł proste modelowe organizmy w celu rozróżnienia pomiędzy niejawną i jawną pamięcią i uczeniem się, tak my musimy znaleźć rozróżnienie pomiędzy niejawnymi i jawnymi komponentami sugestii terapeutycznej, aby lepiej wspierać rozwiązywanie problemów i proces leczenia (Erickson i Rossi, 1976/2007, w druku). Zilustrujemy, w jaki sposób niejawne heurystyki przetwarzania mogą wywoływać, skupiać oraz ukierunkowywać specyficzne asocjacje pacjenta, jego doświadczenie życiowe oraz zasoby wewnętrzne w ramach aktywnej, skupionej na pacjencie, kreatywnej pracy, która czasami bywa tak intensywna, że pacjent czuje gorąc, a nawet poci się z wysiłku (Rossi i Cheek, 1988). Takie podejście ogromnie kontrastuje z rozproszonym, niespecyficznym i recytowanym w ciągły sposób „wzorem hipnotycznym”, który można często zaobserwować podczas profesjonalnych warsztatów hipnotycznych, kiedy to terapeuta wyraźnie wykonuje większość aktywnej pracy poprzez mówienie, które jest niczym próba rzucenia „hipnotycznego zaklęcia” na widocznie pasywnego pacjenta, będącego jedynie odbiorcą. Niejawne heurystyki przetwarzania, zilustrowane w tym przypadku z drugiej strony dają pacjentom dużo wolnego czasu na samoukierunkowaną wewnętrzną pracę, w czasie której mogą oni odnaleźć własne słowa, myśli i uczucia, w celu aktywnego wyrażenia własnych kreatywnych impulsów w indywidualny sposób, zamiast próbować pasywnie wdrukowywać i podążać za słowami terapeuty. Niejawne heurystyki przetwarzania wspierają pacjenta w procesie aktywacji, przeszukiwania oraz skupiania ich własnych sposobów rozwiązywania problemów oraz leczenia, w ramach których tworzą oni swoje własne metafory, recepty behawioralne oraz szlaki neuropsychofizjologiczne.

Doktor Hip-Nozy, uszkodzenie mózgu i ukryte bilety: konwersja niejawnej pamięci w jawną świadomość

Szersza prezentacja tej instruktażowej ilustracji psychospołecznych i kulturowych czynników uwikłanych w proces wywoływania konwersji pamięci niejawnej w jawną świadomość u pacjenta z uszkodzeniem mózgu została opublikowana już wcześniej (Rossi, 2003). W latach 70, kiedy autor po raz pierwszy badał nowe rodzaje podejścia Miltona Ericksona, wykorzystujące lewitację ręki do indukcji hipnotycznej i sugestii, zadzwonił telefon w biurze.

„Pan Doktor Hip-nozy?” Zapytała kobieta. Z tonu jej głosu oraz ulicznego żargonu, zdawała się brzmieć jak osoba osłabiona.

„Słucham?”

„Mówię, Pan Doktor Hip-nozy? Pan Doktor od pamięci?”

Rossi pomyślał przez chwilę starając się zrozumieć, co kobieta starała się zakomunikować. Nagle zrozumiał. „Zastanawia się Pani czy zajmuje się hipnozą?”

„Dokładnie, doktor hip-nozy, by znaleźć moje bilety. Pan tym?”

Ponieważ jej mowa była bardzo niewyraźna Rossi zastanawiał się, czy nie jest pod wpływem leków lub czy nie ma organicznych uszkodzeń. Kiedy jednak Mabel przyjechała na swoje umówione spotkanie, była ubrana odpowiednio, w schludne i czyste ubrania, jedynie jej włosy wydawały się nieco nieuporządkowane i zaniedbane.

„Więc,” zaczął Rossi, „wspominała Pani przez telefon o chęci poddania się hipnozie z uwagi na utratę pamięci.” Mabel uśmiechnęła się szeroko i skinęła głową tak energicznie, że jej peruka ześlizgnęła się na podłogę, odsłaniając ogromną bliznę biegnącą od boku jej głowy, aż do czoła. Kiedy podniosła perukę i nałożyła ją bez cienia zażenowania wyjaśniła, jak ostatnio brała udział w wypadku samochodowym i od tej pory jej pamięć nie działała już tak samo, jak kiedyś. Jej główny problem polegał na tym, że nie mogła sobie przypomnieć, gdzie  miesiąc wcześniej, schowała pewne bardzo drogie bilety na koncert Michaela Jacksona po tym, jak pewien człowiek dostarczył je do jej rąk, w jej własnym domu.

Prymowanie przed indukcją hipnotyczną

W pierwszej kolejności Rossi próbował nakłonić ją do wykorzystania jej codziennej świadomości, w celu przypomnienia sobie przez nią kroków w jej domu, po tym jak otrzymała bilety, aby możliwie odtworzyć wspomnienie tego, gdzie mogła je schować. Podczas tego wstępnego przeszukiwania Mabel powtarzała cały czas, że „pamięta jedynie, że schowała bilety w miejscu bezpiecznym, gdzie nikt ich nie znajdzie.” Cała rodzina poświęciła już godziny na poszukiwanie skarbów, rozkładając dom na czynniki pierwsze, żeby znaleźć bilety. Rossi tak bardzo starał się wykonać dobrą robotę, że stracił poczucie czasu. Zadawał jej bezowocne pytania o jej życie i rodzinę, gdy nagle gwałtownie opadła na fotel, potrząsnęła smutno głową i zapytała podejrzliwie, „Pan nie doktor hip-nozy? Rossi spojrzał na zegarek i zorientował się, że do końca sesji pozostało tylko dziesięć minut, więc szybko potwierdził, że jest doktorem hip–nozy i zaczął stosować czterostopniowe kreatywne podejście do zależnej od aktywacji indukcji hipnotycznej i sugestii wykorzystujących serię niejawnych heurystyk przetwarzania, aby uruchomić jej pamięć w następujący sposób (Rossi, 2002, 2004). Z naszej obecnej perspektywy, możemy jednakże teraz zauważyć, że ten wstępny najwyraźniej bezowocny etap jawnego przepytywania – przed jakąkolwiek indukcją hipnotyczną – był w istocie etapem prymowania jej niejawnego (nieświadomego) poziomu przetwarzania. W opisie zamieszczonym poniżej dynamika niejawnych heurystyk przetwarzania została wyszczególniona w nawiasach i za pomocą kursywy.

Czterostopniowa, zależna od aktywacji indukcja, wykorzystująca odzwierciedlenie ręki z niejawną heurystyką przetwarzania (IPH)

Krok pierwszy: Indukcja hipnotyczna z podwyższoną sensytywnością i terapeutyczną dysocjacją

Terapeuta prosi pacjentkę, aby trzymała swoje ręce w górze z dłońmi skierowanymi do siebie. [terapeuta bez słów, powoli i dobitnie demonstruje przy pomocy własnych rąk, w celu skupienia jej uwagi oraz prawdopodobnej aktywacji jej neuronów lustrzanych w czasie, gdy wpatruje się w niego z zainteresowaniem.] Następnie delikatnie i powoli sugeruje, że pacjentka zauważy kiedy jedna z jej rąk zacznie wydawać się cieplejsza lub chłodniejsza wskazując, że jej wewnętrzny umysł zaczyna doświadczać „prawdziwej hipnozy.” [Pauza rozpoczyna się w chwili, gdy pacjentka odzwierciedla ułożenie rąk terapeuty, przy pomocy swoich dłoni oraz skupia na nich uwagę] Albo jednak ręka może wydawać się cięższa od drugiej i zacząć powoli poruszać się w dół, mniej lub bardziej sama z siebie, aby zasygnalizować, że pewna jej (pacjentki – przyp. JD) część wie, gdzie zostały schowane bilety. [uruchamiająca wewnętrzne heurystyki przetwarzania (IPH) możliwa dysocjacja terapeutyczna (ręka „zaczyna powoli poruszać się w dół, mniej lub bardziej sama z siebie”) oraz ideodynamiczne sygnały, w momencie gdy zaczyna przeszukiwanie pamięci.] Jedna z jej rąk zaczyna powoli i niepewnie poruszać się w dół, z nagłymi delikatnymi szarpnięciami. Jej powieki zatrzepotały spontanicznie przez moment, a następnie pozostały zamknięte, z najwyraźniej mimowolną i bardzo delikatną, szybką aktywnością drgania powiek często odnotowywaną we wczesnej, historycznej literaturze na temat hipnozy terapeutycznej (Tinterow, 1970). [Zakładamy, że ta bardzo gwałtowna aktywność oka może być związana z podwyższoną aktywnością neuronalną oraz zależną od aktywacji ekspresją genu, jak i zależną od aktywacji plastycznością mózgu na niejawnym poziomie].

Krok drugi: inkubacja

Podczas gdy jej ręka poruszała się bardzo powoli, różnorakie ruchy oczu i zmiany w ekspresji twarzy miały miejsce w czasie, gdy jej głowa niezdecydowanie poruszała się z jednego kierunku w drugi. [Możemy jedynie spekulować, że pacjentka odtwarza niejawne wspomnienia, podczas gdy jedna ręka porusza się powoli ku dołowi, z krótkimi przerwami tu i ówdzie w czasie, gdy najwyraźniej (pacjentka – przyp. JD) przeszukuje swój dom.] Terapeuta wspiera proces przy pomocy wtrącanych sporadycznie niejawnych heurystyk przetwarzania, takich jak, „Właśnie tak, przeszukując dokładnie każde miejsce w poszukiwaniu tych cudownych biletów.” [podczas pauzy, jaką implikuje ta niejawna heurystyka przetwarzania (IPH), pacjentka może doświadczyć ponownie jej pamięci tu i teraz.]

Po kilku chwilach, zmartwienie wywołane widocznym stresem przeszło przez jej twarz, na co terapeuta odpowiedział z troską i współczuciem za pomocą wspierającej niejawnej heurystyki przetwarzania (IPH), „Tak, czy masz w sobie odwagę, by kontynuować całkiem sama, jeszcze chwilę dłużej aż do…?” [Następuje pauza po tym, jak to niekompletne pytanie implikuje dalsze wewnętrzne poszukiwania z nastawieniem na pozytywne rezultaty.]

Jako że krok drugi jest zwykle otoczony wątpliwościami, konfliktami oraz niepewnością, więź terapeutyczna wspierana jest dalszymi IPH: „Wiedząc, że możesz podzielić się ze mną słowem, zdaniem lub dwoma, o tym czego doświadczasz w każdej chwili, jednakże tylko tyle ile potrzebuję usłyszeć, żeby dalej ci pomóc.” [permisywna, ale dokładnie zogniskowana i ograniczona IPH, która ogranicza jakikolwiek impuls do mówienia. Dokładnie takich IPH, jakich może potrzebować (pacjentka – przyp. JD) od terapeuty aby uruchomić wspomnienia.]

Krok trzeci: iluminacja, rozwiązanie problemu i leczenie

Mniej więcej w czasie, w którym jej ręka dotarła do kolana, nagle zesztywniała. Jej usta zaczęły się otwierać, tak jakby chciała coś powiedzieć, ale zdawała się być w konflikcie, tak jakby nie chciała zakłócić swojego wewnętrznego skupienia i koncentracji. Napięcie na twarzy zdaje się zanikać, w czasie gdy niepewny i ledwie zauważalny uśmiech staje się powoli widoczny. Takie uśmiechy, po doświadczeniach pobudzenia i stresu na etapie drugim zwykle sygnalizują, że jakiś rodzaj kryzysu został rozwiązany oraz że pacjentka może zmierzać w stronę etapu trzeciego, znamionowanego przez doświadczenie „eureka”. Terapeuta stara się pomóc jej rozpoznać i skupić się na tej pozytywnej możliwości za pomocą niedomkniętej IPH. „Otrzymujesz coś przyjemnego [pauza], zaskakującego [pauza], interesującego [pauza], czyż nie?” [Erickson wierzył, że bliskie zestawienie przeciwieństw językowych z pytaniami takimi jak „Jesteś, czyż nie?” strukturyzuje permisywny punkt szczytowy uruchamiający to, w co pacjent był właśnie zaangażowany. My zakładamy, że niedomknięte IPH wprowadza delikatną konfuzję, która może w momencie zdekonstruować sztywne i blokujące świadome (jawne), mentalne nastawienie tak, aby nieświadoma (niejawna) fragmentaryczna i wciąż jeszcze rodząca się część plastyczności mózgu i nowej świadomości mogła się zamanifestować. (Rossi, 1971/1985/200)]

Mabel ledwie skinęła głową, aby zasygnalizować „tak”. Bardzo ostrożnie, jakby nie chcąc rozstroić niczego, co się w niej działo. „Zamierzasz nadal to pamiętać, czyż nie?” Rossi wnioskował dalej.

Kolejny raz Mabel skinęła głową na „tak.”

„Możesz naprawdę zobaczyć, gdzie dokładnie schowałaś te bilety.”

Skinienie głową na tak.

Mabel powoli otworzyła oczy ze skupionym wyrazem twarzy. Jej ciało się nie poruszyło. Jej ręka była wciąż w powietrzu, wciąż była widocznie w transie, wpatrując się prosto w oczy Rossiego skupionym spojrzeniem [Ważne jest, aby tu zauważyć, że kiedy otwarła oczy, nie przejawiała typowych niewerbalnych wskazówek dla reorientacji do stanu pełnej świadomości, poprzez przeciąganie się, dopasowywanie z powrotem pozycji ciała, itd.].

Krok czwarty: weryfikacja i sugestia posthipnotyczna

„Dobrze, wspaniale! Za kilka minut, kiedy będziesz całkowicie pewna, że wiesz gdzie są bilety i będziesz mi mogła powiedzieć gdzie one są, co się stanie?” [Pauza, aby te silnie dyrektywne wzmocnienia mogły skonsolidować jej wschodzące jawne wspomnienie schowanych biletów. Wieloznaczne niedomknięte pytanie na końcu, oddaje umiejscowienie kontroli w stronę jej niejawnej dynamiki. Następnie (pacjentka – przyp. JD) powoli i spontanicznie znowu zamyka oczy.] „Twoje oczy pozostaną zamknięte kiedy mi powiesz?” „Czy twoje oczy otworzą się, abyś mogła się całkowicie przebudzić, kiedy mi powiesz?” [Opcje wprowadzają wiele satysfakcjonujących możliwości konwertowania wspomnień niejawnych w jawne oraz przebudzenia.]

„Zamknięte,” powiedziała mamrocząc niewyraźnie. „Bilety we bliznej szwce. [szafce na bieliznę]” Szeroki uśmiech pojawił się na twarzy Mabel, otworzyła oczy, nieco się przeciągnęła i pogłaskała po peruce, podczas gdy reorientowała się w pokoju zdając sobie sprawę, że teraz wie, gdzie włożyła bilety [te niewerbalne, behawioralne wskazówki pokazują, że pacjentka reorientuje się do stanu pełnej świadomości.]. Opowiedziała historię tego, jak to tylko ona miała klucz do szafy z bielizną w swoim domu, gdzie trzymała wiele ważnych rzeczy tak, aby nikt się tam nie włamał. W jakiś sposób jedynym naturalnym odruchem dla tej rodziny, było unikanie szafki z bielizną podczas szukania biletów. Następnego dnia Rossi odsłuchał wiadomość na swojej sekretarce od jednego z członków rodziny Mabel, dziękującego mu z całego serca, za pomoc babci w przypomnieniu sobie, gdzie schowała bilety.

Ograniczenia i możliwości niejawnych heurystyk przetwarzania

Głównym ograniczeniem niejawnych heurystyk przetwarzania jest fakt, że nie są one użyteczne w ukrytej manipulacji, programowaniu, przewidywaniu oraz kontroli czyjegokolwiek umysłu czy zachowania. Drugie ograniczenie wynika z faktu, że na dzień dzisiejszy nie ma adekwatnych modeli walidacji eksperymentalnej niejawnych heurystyk przetwarzania. Nie wynika to z braku chęci. Cała historia teorii, badań i praktyki hipnozy skupiała się intensywnie na pytaniach i zagadkach tego „Czym jest sugestia?”, z małym jednakże obiektywnym sukcesem (Weitzenhoffer, 2000). Mimo to Rossi (2004) zaproponował „64 dodatkowe projekty badawcze”, mające na celu doprecyzowanie terminu sugestii permisywnej, będące uzupełnieniem poprzednich „64 projektów badawczych”, w ramach pionierskich klinicznych aplikacji sygnalizacji palcami Davida Cheeka (z pewnością kolejnego zestawu niejawnych heurystyk przetwarzania). Ukazało się jednakże niewiele niepodważonych, opublikowanych, klinicznych, doświadczalnych badań do dziś, które donosiły o raczej niewielkich efektach (Pratt, 1996; Rossi i Cheek, 1988). Trzecie ograniczenie wiąże się z tym, że model myszy przedstawiony na rycinie pierwszej, dosyć dobrze ilustrujący wysoce utrwalone molekularno-genomowe podstawy zależnej od aktywacji ekspresji genu i plastyczności mózgu, które są zaangażowane w procesy niejawnej pamięci i uczenia się, nie oddaje pełni złożoności neurotransmisji ludzkiego mózgu, która, jak dzisiaj wiadomo, angażuje conajmniej 1100 białek w membranie postsynaptycznej (Pennisi, 2006). To oznacza, że wciąż jesteśmy we wczesnej fazie odkrywania dynamiki niejawnych heurystyk, pamięci oraz uczenia się.

Biorąc pod uwagę te ograniczenia ironicznym wydaje się rozważanie rozszerzającego się pola i możliwości naszego wzrastającego konceptu użyteczności niejawnych heurystyk przetwarzania. Konwersja niejawnych procesów w jawne jest esencją wszelkich badań nad świadomością. W najszerszym sensie niejawne heurystyki przetwarzania zawierają w sobie całą gamę wskazówek, umiejętności i technik w sztukach i naukach edukacji, językoznawstwa, filozofii oraz badaniach wszelkiego rodzaju (Hofstadter, 1979, 2007). Mimo że niepraktycznym byłoby wymienianie wszystkich możliwych niejawnych heurystyk przetwarzania (IPH), tabela druga jest częściową 30-letnią aktualizacją „form hipnotycznych” wymienionych w oryginalnym dziele Hypnotic Realities (Erickson i Rossi 1976/2007, s.312).

Tabela druga: 30-letnia aktualizacja „form hipnotycznych” niejawnych heurystyk przetwarzania w realiach hipnotycznych. Jest to częściowa aktualizacja „form hipnotycznych” wymieniona oryginalnie w Hypnotic Realities (Erickson i Rossi, 1976, s. 312), którą obecnie rekonceptualizujemy, jako niejawne heurystyki przetwarzania. Aktualizacje przedstawione są kursywą.

Obecnie musimy rozszerzyć badania kliniczne i eksperymentalne w dziedzinie hipnozy poza obecne ograniczenia poziomu poznawczo-behawioralnego (Kihlstrom, 2006b). Musimy udokumentować, w jaki sposób niejawne heurystyki przetwarzania mogą ogniskować świadomość i uwagę podczas doświadczania nowości (Eriksson i in., 1998), wzbogacania środowiska (Kempermann i In. 1997) oraz ćwiczenia (mentalnego i fizycznego) (Van Praag i in., 1999), w celu facylitacji ekspresji genu i plastyczności mózgu. Badania nad niejawnymi heurystykami przetwarzania muszą wykorzystywać obecne praktyczne i kliniczne zastosowania neuronauki oraz komputerowe technologie bioinformatyki (Davies, 2006). IPH są aktywne podczas tych chwilowych pauz, wpatrujemy się nieobecni, zagubieni w kontemplacji lub podziwie w codziennym życiu, jak również podczas „nieaktywnych stanów” snu i śnienia, kiedy zależna od aktywacji ekspresja genu i plastyczność mózgu aktualizują nasz mózg i świadomość (Ribeiro, 2004; Ribeiro i In. 1999, 2002, 2004). Naszym obecnym i przyszłym wyzwaniem w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, „Czym jest sugestia?” jest wykorzystanie technologii mikromacierz DNA oraz obrazowania mózgu, w celu zgłębiania sposobów wykorzystywania niejawnych heurystyk przetwarzania dla uruchomienia ekspresji genu, plastyczności mózgu i zachowania w hipnozie terapeutycznej, psychoterapii i rehabilitacji.

Bibliografia

Davies, K. (2006). Search and deploy. Bio-It World, 5, 24-33.

Erickson, M. (1948/2006). Basic hypnotic induction and suggestion. In Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (Eds). Hypnotic psychotherapy, The Neuroscience Edition.

The Complete Works of Milton H. Erickson, M.D. on Therapeutic Hypnosis, Psychotherapy and Rehabilitation. volume 2, p. 77, CD. Phoenix: The MHE Foundation Press.

Erickson, M. (1964/2006). The burden of responsibility in effective psychotherapy, In Rossi, E., Erickson-Klein, R. & Rossi, K. (Eds). Hypnotic psychotherapy, The Neuroscience Edition. The Complete Works of Milton H. Erickson, M.D. on Therapeutic Hypnosis, Psychotherapy and Rehabilitation, volume 3, p. 62-65, CD. Unorthodox Therapy. Phoenix: The MHE Foundation Press.

Erickson, M. & Rossi, E. (1976/2007, In Press). The new hypnotic realities: The neuroscience of therapeutic suggestion. 2nd edition. Phoenix, Arizona: MHE Foundation Press.

Erickson, M. & Rossi, E. (1979/2008, In Press). Therapeutic hypnosis: A new exploratory casebook. 2nd edition. Phoenix, Arizona: MHE Foundation Press.

Eriksson, P., Perfilieva, E., Björk-Eriksson, T., Alborn, A-M., Nordborg, C., Peterson, D., & Gage, F. (1998). Neurogenesis in the adult human hippocampus. Nature Medicine, 4, 1313-1317.

Flanagan, O. (1992). Consciousness reconsidered. Cambridge, MA: MIT Press.

Geary, D. (2004). The origin of mind: Evolution of brain, cognition, and general intelligence.

Washington, DC: American Psychological Association.

Hofstadter, D. (1979). Gödel, Escher, Bach: An eternal golden braid. New York: Basic books.

Hofstadter, D. (2007). I am a strange loop. New York: Basic Books.

Honeybee Genome Sequencing Consortium. (2006). Insights into social insects from the genome of the honeybee Apis mellifera. Nature, 443, 931-949.

James, W. (1890/1981). Principles of psychology. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Kandel, E. (2001). The molecular biology of memory storage: A dialogue between genes and synapses. Science, 295, 1030-1038.

Kandel, E. (2006). In search of memory: The emergence of a new science of mind. New York: W. W. Norton.

Kempermann, et al. (1997). More hippocampal neurons in adult mice living in an enriched environment. Nature, 386,  493-495.

Kihlstrom, J. (2006a). Implicit and explicit memory and learning. In Vellmans, M. & Schneider, S. (Eds) A companion to consciousness. Oxford: Blackwell.

Kihlstrom, J. (2006b). The domain of hypnosis, revisited. In Nash, M. & Barnier, A. (Eds.), Oxford Handbook of Hypnosis, Oxford: Oxford University Press.

Matthews, W., Bennett, H., Bean, W., & Gallagher, M. (1985). Indirect versus direct suggestions – an initial investigation: A brief communication. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 33, 219-223.

Matthews, W. (2000). Ericksonian approaches to hypnosis and therapy: Where are we now? International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis,  48, 418-426.

Peter, B. & Revenstorf, D. (2000). Commentary on Matthews’ “Ericksonian approaches to Hypnosis and Therapy: Where are we now?” International Journal of Clinical and Experiential Hypnosis, 48, 433-437.

Polczyk, R. & Pasek, T. (2006). Types of suggestibility: Relationships among compliance, indirect, and direct suggestibility. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 54, 392-415..

Pennisi, E. (2006). Brain evolution on the far side.  Science, 314, 244-245.

Pratt, M. (1996). Adapting the three-step approach for use with children. American Journal of Clinical Hypnosis, 39, 48-61.

Ribeiro, S. (2004). Towards an evolutionary theory of sleep and dreams. A Mente Humana, 3, 1-20.

Ribeiro, S., Goyal, V., Mello, C. & Pavlides, C. (1999). Brain gene expression during REM sleep depends on prior waking experience. Learning & Memory, 6:500-508.

Ribeiro, S., Mello, C., Velho, T., Gardner, T., Jarvis, E., & Pavlides, C. (2002). Induction of hippocampal long-term potentiation during waking leads to increased extrahippocampal zif-268 expression during ensuing rapid-eye-movement sleep. Journal of Neuroscience, 22(24), 10914-10923.

Ribeiro, S., Gervasoni, D., Soares, E., Zhou, Y., Lin, S., Pantoja, J., Lavine, M., & Nicolelis, M. (2004). Long-lasting novelty-induced neuronal reverberation during slow-wave sleep in multiple forebrain areas. Public Library of Science (PLoS),  Biology, 2 (1), 126-137.

Rossi, E. (1963). Associative clustering in normal and retarded children. American Journal of Mental Deficiency, 67, 691-699.

Rossi, E. (1964). Development of classificatory behavior. Child Development,  35, 137-142.

Rossi, E. (2002). The psychobiology of gene expression: Neuroscience and neurogenesis in therapeutic hypnosis and the healing arts. New York: W. W. Norton Professional Books.

Rossi, E. (2003). The hip-nose doctor finds the Michael Jackson tickets. In Kottler, J. & Carlson, J. (eds.). The mummy at the dining room table: Eminent therapists reveal their most unusual cases. San Francisco, Jossey-Bass, Wiley Imprint, 157-165.

Rossi, E. (2004). Discorso tra geni. In Salvador Iannotti (ed.). A discourse with our genes: The psychosocial and cultural genomics of therapeutic hypnosis and psychotherapy. Benevento, Italy: Editris SAS Press. [Available in Italian and English editions] New York: Zeig, Tucker, Theisen.

Rossi, E. (2005/2006). Prospects for exploring the molecular-genomic foundations of therapeutic hypnosis with DNA microarrays. American Journal of Clinical Hypnosis, 48 (2-3), 165-182.

Rossi, E. (2007). The breakout heuristic: The new neuroscience of mirror neurons, consciousness and creativity in human relationships. Pheonix, Arizona. Milton H. Erickson Press.

Rossi, E., & Cheek, D. (1988). Mind-body therapy: Methods of ideodynamic healing in hypnosis. New York: W. W. Norton.

Rossi, E., & Rossi, S. (1965). Concept utilization, serial order, and recall in nursery school children. Child Development, 36, 771-779.

Schacter, D. (1987). Implicit memory: History and current status. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 13, 501-518.

Schacter, D., & Tulving, E. (Eds.). (1994). Memory systems. Cambridge, MA: The Mit Press.

Squire, L. and Kandel, E. (1999). Memory from mind to molecules. New York: Scientific American.

Tinterow, M. (1970). Foundations of hypnosis: From Mesmer to Freud. Springfield, Illinois: Thomas.

Van Praag, et al. (1999). Running increases cell proliferation and neurogenesis in the adult mouse dentate gyrus. Nature Neuroscience, 2,  266-270.

Warrington, E., & Weiskrantz, L. (1968). New method of testing long-term retention with special reference to amnesic patients, Nature, 217, 972-974.

Weitzenhoffer, A. (2000). The practice of hypnotism, 2nd Edition. New York: Wiley.

Wilson, E. (2006). How to make a social insect, Nature, 443, 919-920.